Kapat
zamanlama ve şekillendirme
Genel Psikoloji 239 6

Zamanlama ve Şekillendirme

Zamanlama ve Şekillendirme

Zamanlama ve şekillendirme de betimlenen öğrenme durumlarında sık sık “eşleştirme” terimi kullanıldı, çünkü
pekiştireçle öğrenilecek davranımın eşleştirilmesi hem klasik hem de edimsel koşullamanın en temel
gereğidir. Pek çok araştırma bu eşleştirmelerde en iyi aranın 1/2 saniyelik bir süre olduğunu
göstermiştir. Öğrenilecek davranımla pekiştirme arasında geçen daha uzun süreler öğrenmeyi
önemli ölçüde geciktirir.

Klasik koşullamada en iyi süreyi ayarlamak kolaydır, çünkü US istendik davranımı çok kısa sürede
uyandırır; deneyci de CS’nin US’den ne kadar daha önce sunulması gerektiğini zaten bilmektedir.
Oysa edimsel koşullamada, hayvanın ilk kez manivelaya basmasıyla yiyeceği bulması arasında
epeyce zaman geçebilir. Bu yüzden edimsel koşullamada doğru davranımla pekiştirmenin
zaman içinde birbirine yakın olmasını sağlamak bir sorundur.

Şekillendirme ve İkincil Pekiştirme

Bu sorunun bir çözümü, ikincil pekiştirme ve şekillendirme’yi (shaping) birlikte kullanmaktır. Şekillendirme
(ya da davranışa şekil verme) aslında çoğumuzun bildiği bir salon oyununa benzer.
Saklanan bir nesneyi bulmaya çalışan ebe ona yaklaştıkça seyirciler “sıcak” diye bağrışırlar; uzaklaşınca
da “soğuk” demeye başlarlar. Bu oyunda seyirciler “doğru yöndeki” davranımları hemen pekiştirmekte,
dolayısıyla da kuvvetlendirmektedirler. Böylece, seyircilerin uyguladığı “şekillendirme”,
ebenin rasgele dolaşmak yerine hedefe doğru yaklaşmasını ve sonunda onu bulmasını sağlar.

İkincil pekiştime

İkincil pekiştirmeyle yapılan şekillendirme çok hızlı bir öğrenme sağlar. Ancak, ikincil pekiştirme
işleminin uygulanabilmesi için ratın önce yiyeceğin yerini ve gelişinin işaretlerini öğrenmesi gerekir
(magazine training). Bunu sağlamak için deneyci, önce hayvan hiçbir şey yapmasa da yiyecek kabına
birkaç kez yiyecek düşürür. Böylelikle ratın yiyecek kutusunun başında durma davranımını
kuvvetlendirir.

DENEY

  • Her yiyecek parçasının düşüşünde araç bir tıkırtı yapar; yani tıkırtı hemen gelen
    pekiştireçle eşleşmiş olur. Böylelikle de bu tıkırtı sesi ikincil bir pekiştireç hâline gelir. Artık rat tıkırtıyı
    duyar duymaz yiyecek kabının başına gider. Bu noktada şekillendirme işlemine başlanır, önce
    hayvana sadece manivelanın çevresine gitmesi karşılığı yiyecek verilir. Bu davranımı kuvvetlendiren
    birkaç pekiştirmeden sonra, rat artık yalnızca manivelaya iyice yaklaştığı zaman ödüllendirilir.
    Bu şekilde birkaç tekrardan sonra da ancak manivelaya bastığı zaman pekiştirilir. İşlem bu tarzda
    yürütülünce, ratın manivelaya basmak üzere şekillendirilmesi birkaç dakikada tamamlanabilir; oysa
    baştan itibaren yalnızca manivelaya basma davranımı pekiştirilecek olursa, aynı sonuca varmak
    için bir saat, hatta bazen daha uzun bir süre gerekebilir.

 

Zamanlama ve Şekilendirme

Şekillendirme tekniği evcil hayvanlara ve çocuklara bazı şeylerin öğretilmesinde de çok etkilidir.
Bir köpeğe iki ayağı üzerinde durmasını öğretmek için, eğitici, hayvanın sadece yaklaşmasını ödüllendirmekle
işe başlayabilir; daha sonra sırasıyla, sakin durmasını, havadaki yiyeceğe doğru
uzanmasını, bir anlık kalkışlarını ve son olarak da istenen pozisyonda daha uzunca bir süre kalmasını
ödüllendirir. Aynı şekilde, bir çocuğa “su” demesini öğretme örneğine döndüğümüzde de, anne
çocuğu önce herhangi bir ses çıkardığında ödüllendirir; daha sonra “su” kelimesine biraz benzeyen
sesler için, son olarak da “su” kelimesine çok benzeyen bir kelime için ödüllendirir. Tabii bu işlem
ancak çocuk konuşma hazırlığı bakımından yeterince olgunlaştıktan sonra uygulanabilir. Hayvan
eğiticileri hayvanlarına beceri ve marifet öğretirken uzun süreden beri bu yöntemi kullanmışlardır;
çünkü bu yöntem, doğru davranımlarla pekiştirmelerin yakın olmalarını sağlayamayan diğer tekniklere
kıyasla çok daha çabuk sonuç vermektedir.

KAYNAK

(CLİFFOR T: MORGAN) (PSİKOLOJİYE GİRİŞ)

“Zamanlama ve Şekillendirme” üzerine 6 yorum

  1. Murat dedi ki:

    Bilgilendirici bir yazı. Özellikle Zamanlama ve şekillendirme konusu oldukça aydınlatıcı.

    1. Fatih Yetim dedi ki:

      teşekkürler

  2. ahmet dedi ki:

    çok güzel olmuş teşekürler

  3. MEHMET ÇELİK dedi ki:

    psikoloji ile ilgili olmasam dahi yazılarınız ile bilinçleniyorum. emeğinize sağlık.

    1. Fatih Yetim dedi ki:

      teşekür ederim mehmet bey.

  4. Ballı Soprano dedi ki:

    Oldukça teknik bir konuyu gayet anlaşılır ve açık şekilde anlatmayı başarmışsınız, tebrikler.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir